Feeds:
Bài viết
Bình luận

Posts Tagged ‘HOẠT ĐỘNG ĐỌC’

“LỜI NÓI ĐẦU”

(Hoạt động đọc: một lý thuyết về phản hồi thẩm mỹ-Wolfgang Iser)

Hoàng Phong Tuấn trích dịch

Vì văn bản văn học chỉ có thể tạo ra một phản hồi (response) khi nó được đọc [1], [nên] hầu như không thể mô tả phản hồi này mà không phân tích quá trình đọc. [Hoạt động] đọc, do vậy, là trọng tâm của nghiên cứu này, vì nó bắt đầu vận hành một chuỗi toàn bộ những hoạt động dựa trên cả văn bản lẫn sự vận dụng những quan năng cơ bản nào đó của con người. Những tác động và những phản hồi không phải là những thuộc tính của cả văn bản lẫn người đọc; văn bản trình bày một tác động tiềm năng được hiện thực hoá trong quá trình đọc.

Cực văn bản và cực người đọc, cùng với sự tương tác diễn ra giữa chúng, tạo nên một thiết kế nền tảng, [để] qua đó có thể xây dựng một lí thuyết về truyền thông văn học. Tác phẩm văn học được xem là một hình thức truyền thông, vì nó xâm nhập vào thế giới, vào những cấu trúc xã hội đương thời và vào thực tiễn văn học. Những sự xâm thực như thế thể hiện chủ yếu ở sự cấu tạo lại những hệ thống tư tưởng và hệ thống xã hội đương thời [vốn được] gợi nên từ biên mục quy chiếu (repertoire) của văn bản [2]; sự cấu tạo lại này thể hiện mục đích truyền thông, và tiến trình của nó được đặt sẵn trong một phạm vi rộng của những chỉ dẫn đặc biệt. Sự tạo thành văn bản như một tập hợp những chỉ dẫn là chủ đề chính trong những chương (Phần II) khảo sát về văn bản. Sự mô tả về quá trình đọc phải làm sáng tỏ những công đoạn cơ bản mà văn bản vận hành bên trong người đọc. Sự kiện người đọc phải thực hiện những chỉ dẫn cho thấy một cách ngầm ẩn rằng ý nghĩa của văn bản là cái mà người đọc phải khớp nối, và do vậy những quá trình cấu tạo ý nghĩa-khớp nối sẽ tạo thành nội dung chính của những chương (Phần III) về [việc] đọc. Tuy vậy, hai phần này đơn thuần mô tả hai thành phần trong một mối quan hệ lôi kéo người đọc vào tình huống để cho văn bản [trở thành] là một phản ứng. Tự thân mối quan hệ này cần một sự thúc đẩy để nó bắt đầu vận hành nếu nó [muốn] tiến đến kết quả thực sự, và những chương cuối (Phần IV) sẽ xử lý những sự thúc đẩy tương tác vốn là điều kiện tiên quyết có tính thiết yếu để người đọc khớp nối ý nghĩa của văn bản trong một quá trình biện chứng pháp tái-sáng tạo.

Phản hồi thẩm mỹ, do vậy, được phân tích dựa vào mối quan hệ biện chứng giữa văn bản, người đọc, và sự tương tác của chúng. Gọi là phản hồi thẩm mỹ vì, mặc dù sự phản hồi này có được từ văn bản, nhưng nó phát huy những quan năng tưởng tượng và cảm thụ của người đọc để anh ta chỉnh sửa và thậm chí phân định sự định vị (focus) của riêng anh ta. Hướng tiếp cận này ngụ ý rằng quyển sách được xem như một lý thuyết về phản hồi thẩm mỹ (Wirkungstheorie) và không được xem như là một lý thuyết mỹ học tiếp nhận (Rezeptionstheorie). Nếu nghiên cứu văn học sinh ra do mối liên hệ của chúng ta với các văn bản, thì không thể phủ nhận tầm quan trọng của những gì diễn ra với ta thông qua những văn bản này. Vì lẽ đó mà một tác phẩm văn học được xét đến không ở chỗ nó như một ghi chép dữ liệu về cái gì tồn tại hay đã từng tồn tại mà như một sự tái tạo một thực tại đã từng được cấu tạo, vốn dĩ đem đến cho thế giới những điều chưa từng tồn tại trước đó. Do vậy, một lý thuyết phản hồi thẩm mỹ phải đối diện với vấn đề cách thức mà một tình huống chưa được cấu tạo cho đến nay lại có thể được thực hiện, và, hơn nữa, được hiểu. Mặt khác, một lý thuyết tiếp nhận luôn xét đến việc tồn tại của những người đọc, những người mà sự phản hồi của họ biểu hiện những kinh nghiệm nào đó về văn học đã được điều kiện hóa theo cách lịch sử. Lý thuyết phản hồi có căn cơ của nó trong văn bản; lý thuyết tiếp nhận sinh ra từ một lịch sử những đánh giá của người đọc. […]”
Wolfgang Iser, 1981, “Preface”, The Act of Reading: A Theory of Aesthetic response, USA: Johns Hopkins, Baltimore and London.


[1] Trong tiếng Đức “Wirkung” bao gồm cả hai nghĩa tác động (effect) và phản hồi (response), nhưng không có những liên tưởng tâm lý học như của từ “response” trong tiếng Anh. “Effect” trong trường hợp này thì quá yếu để chuyển tải nghĩa của “Wirkung”, và “response” thì hơi khó hiểu. Theo lời khuyên của Scylla và Charybdis, cuối cùng thì tôi chọn từ “response”. (chú thích của Iser)

[2] Theo Iser, “repertoire” là “toàn bộ những phạm vi quen thuộc trong văn bản. Chúng có thể tồn tại dưới hình thức những quy chiếu đến những tác phẩm trước đó, hay đến những chuẩn mực xã hội, lịch sử, hay đến tổng thể văn hóa mà từ đó văn bản sinh thành” (Iser, 1978, Hoạt động đọc: một lý thuyết về phản hồi thẩm mỹ, Johns Hopkins University Press, trang 69). (ND)

Advertisements

Read Full Post »