Feeds:
Bài viết
Bình luận

Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Trong nghiên cứu văn học và nghiên cứu văn hóa ngày nay người ta bàn rất nhiều về lý thuyết – không phải là lý thuyết văn học, như bạn nghĩ; mà chỉ bàn riêng về từ “lý thuyết” mà thôi. Đối với người ngoại đạo, nói như thế thì rất kỳ quặc. Hẳn bạn sẽ hỏi ‘lý thuyết về cái gì?’ Nhưng điều đáng ngạc nhiên là thật khó mà nói rõ được. Đó không là lý thuyết về cái gì cụ thể, cũng không là lý thuyết bao quát về mọi thứ nói chung. Đôi khi có vẻ như lý thuyết ít giống một nghiên cứu về cái gì đó nhưng lại giống với một hoạt động hơn – tức một việc mà bạn làm hoặc không làm. Có thể là bạn có dính dáng đến lý thuyết; bạn có thể dạy hoặc học lý thuyết; bạn có thể ghét hoặc sợ hãi nó. Thế nhưng, những điều ấy lại chẳng giúp đỡ gì cho bạn trong việc hiểu lý thuyết là gì.

Lý thuyết, như ta đã nói, đã biến đổi tận gốc rễ bản tính [nature] của các nghiên cứu văn học, nhưng những người nói như vậy không có ý nói đến lý thuyết văn học, tức một nghiên cứu có hệ thống về bản tính của văn học và về những phương pháp phân tích nó. Chẳng hạn, khi người ta than phiền rằng ngày nay có quá nhiều lý thuyết trong các nghiên cứu văn học, thì họ không có ý nói về việc có quá nhiều sự phản tư có hệ thống về bản tính của văn học hay về những tranh cãi về những phẩm chất riêng của ngôn ngữ văn học. Không những không phải vậy mà quan điểm này còn có ý khác nữa.

Quan niệm của họ có thể được diễn tả chính xác rằng có quá nhiều lời bàn về những chủ đề phi văn học, có quá nhiều tranh cãi về những câu hỏi khái quát vốn hầu như chẳng thấy có quan hệ gì với văn học, có quá nhiều cách đọc những văn bản có tính cách triết học, chính trị, tâm lý khó nhằn. Lý thuyết gồm một nùi những cái tên (hầu hết là ngoại quốc); lý thuyết nghĩa là Jacques Derrida, Michel Foucault, Luce Irigaray, Jacques Lacan, Judith Butler, Louis Althusser, Gayatri Spivak chẳng hạn.

 

Thuật ngữ theory (thuyết/ lý thuyết/ lý luận)

Thế thì “theory” là gì? Một phần vấn đề nằm ngay chính chữ theory, chữ này chỉ đến hai hướng. Một mặt, chẳng hạn khi ta nói về “thuyết tương đối”, thì đó là ta đang nói đến một nhóm các mệnh đề đã được xác lập. Mặt khác, chữ  theory lại được sử dụng theo nghĩa thông dụng nhất.

“Tại sao Laura và Michael chia tay nhỉ?”.

“Ờ, theo thuyết của tôi thì…”.

Thuyết ở đây có nghĩa là gì? Trước hết, thuyết báo hiệu “sự suy đoán”. Nhưng một thuyết không giống như một dự đoán. “Tôi đoán là…” sẽ gợi ra rằng có một câu trả lời đúng mà ta sẽ không biết chắc. “Theo dự đoán của tôi thì chỉ có thể là Laura đã quá mệt mỏi với những lời bắt bẻ của Michael, nhưng ta sẽ biết chắc chắn khi bạn của họ là Mary đến đây”. Trái lại, một thuyết là một sự suy đoán vốn không thể bị ảnh hưởng từ những gì Mary nói. Nó như một lời giải thích mà tính chất đúng hay sai của nó khó có thể mà làm rõ được.

Câu nói “Theo thuyết của tôi thì…” cũng đòi hỏi phải có một lời giải thích không rõ ràng. Ta không mong đợi người nói tiếp tục rằng “Theo thuyết của tôi thì đó là vì Michael đã lăng nhăng với Samantha”. Câu này không được xem như một thuyết. Không cần đến sự nhạy bén về thuyết lý cho lắm để kết luận rằng Michael và Samantha đang lăng nhăng với nhau, tức điều có thể ít nhiều quy về thái độ của Laura đối với Michael. Điều thú vị là, nếu người nói đã nói rằng, “Theo thuyết của tôi thì Michael đã lăng nhăng với Samantha”, thì đột nhiên sự tồn tại của sự lăng nhăng này sẽ trở thành một vấn đề của sự dự đoán, không còn chắc chắn nữa và do vậy, có thể được coi là một lý thuyết. Nhưng nói chung, để được xem là một lý thuyết, nó không chỉ cần phải có một lời giải thích không rõ ràng; mà nó còn phải bao hàm tính phức hợp nào đó: “theo thuyết của tôi thì Laura luôn thầm yêu cha mình, và chắc chắn là Michael không bao giờ có thể trở nên giống ông ta được”. Một lý thuyết nhất định phải hơn một giả thiết: nó không thể rõ ràng được; nó bao hàm các quan hệ phức hợp của một loại hệ thống nào đó giữa các dữ kiện; và nó không dễ chứng minh hay bác bỏ. Nếu ta lưu ý đến những nhân tố này thì ta sẽ dễ hiểu được cái tên “lý thuyết” muốn nói đến cái gì hơn.

 

Lý thuyết như là thể loại

 

Lý thuyết trong các nghiên cứu văn học không phải là một bản miêu tả về bản tính của văn học hay là về các phương pháp nghiên cứu văn học (tuy vậy, những vấn đề này đều là bộ phận của lý thuyết và sẽ được đề cập đến ở đây, chủ yếu là trong chương 2, 5 và 6). Nó là tập hợp của những suy tư và viết mà ranh giới của nó thật khó mà xác định được. Triết gia Richard Rorty nói về một thể loại hỗn hợp mới, xuất hiện từ thế kỷ XIX như sau: “Ra đời dưới thời của Goethe và Macaulay, Carlyle và Emerson, có một lối viết mới đang phát triển. Nó không phải là sự đánh giá về những giá trị tương xứng của các ấn phẩm văn học, cũng không phải là lịch sử trí tuệ, không phải là triết học đạo đức, không phải là sự dự báo về xã hội, mà toàn bộ những thứ này trộn lẫn vào nhau thành một thể loại mới”. Tiện nhất là gán cho thể loại pha tạp này tên gọi là lý thuyết, tức là đi đến chỗ xác định rõ những tác phẩm đã thành công trong việc thách thức và thay đổi tư duy ở các lĩnh vực nằm ngoài lĩnh vực của chúng. Đây là lời giải thích đơn giản nhất về điều gì đã khiến cho cái gì đó được xem như là lý thuyết. Những công trình được xem như là lý thuyết những tác động vượt ra ngoài lĩnh vực nguyên thủy của chúng.

 

Lời giải thích đơn giản này là một định nghĩa không thỏa đáng, nhưng có vẻ nó đã nắm bắt được những gì đã xảy ra từ những năm 1960: những công trình từ bên ngoài phạm vi nghiên cứu văn học được những nhà nghiên cứu văn học vận dụng vào các nghiên cứu văn học do những phân tích về ngôn ngữ, tinh thần, lịch sử, hay văn hóa đã đưa ra những nghiên cứu mới và có sức thuyết phục về các vấn đề văn bản và văn hóa. Lý thuyết theo nghĩa này không phải là tập hợp các phương pháp dùng để nghiên cứu văn học mà là một nhóm không giới hạn các bài viết về đủ mọi thứ, từ những vấn đề có tính chất kỹ thuật nhất của triết học hàn lâm đến những cách thức dễ thay đổi mà người ta nói và nghĩ về sự vật. Thể loại của “lý thuyết” bao gồm những công trình của nhân học, lịch sử nghệ thuật, nghiên cứu phim ảnh, nghiên cứu về giới, ngôn ngữ học, triết học, lý thuyết chính trị, phân tâm học, nghiên cứu khoa học, lịch sử xã hội và lịch sử trí tuệ, và xã hội học. Những công trình đang nói đến được gắn chặt vào các lập luận trong những lĩnh vực này, nhưng chúng trở thành “lý thuyết” là nhờ việc các viễn kiến hay các lập luận của chúng có tính khơi gợi đối với những người không nghiên cứu các ngành học này. Giờ đây, những công trình trở thành “lý thuyết” cung cấp cho các nhà nghiên cứu khác những mô tả về nghĩa, tự nhiên và văn hóa, về hoạt động chức năng của cái tâm thần, về các quan hệ giữa kinh nghiệm cộng đồng với kinh nghiệm cá nhân và các quan hệ giữa những lực lượng rộng lớn hơn có tính cách lịch sử đối với các kinh nghiệm cá nhân để họ có thể sử dụng.

 

Những tác động của lý thuyết

 

Nếu lý thuyết được định nghĩa qua các tác động thực tiễn của nó, tức như cái gì đó thay đổi các quan niệm của con người, làm cho họ nghĩ khác đi về đối tượng nghiên cứu của họ và về các hoạt động nghiên cứu chúng, thì các tác động này thuộc loại nào?

Tác động chính của lý thuyết là tạo ra sự tranh cãi về “cảm thức thông thường”: tức các quan niệm của cảm thức thông thường về nghĩa, hoạt động viết, văn học và kinh nghiệm. Chẳng hạn, lý thuyết đặt câu hỏi về:

  • quan niệm rằng ý nghĩa của một phát biểu hay một văn bản là cái gì “có trong đầu” người nói,
  • hay ý tưởng rằng hoạt động viết là một sự biểu đạt mà chân lý của nó nằm ở một nơi nào đó, trong một kinh nghiệm hoặc trong một sự việc mà nó biểu đạt,
  • hay ý niệm rằng thực tại là cái gì ‘hiện diện’ ở một khoảnh khắc nhất định.

Lý thuyết thường là sự phê phán sâu sắc về những quan niệm của cảm thức thông thường, và hơn nữa, nó còn là một nỗ lực nhằm chỉ ra rằng những gì vốn được ta xem là đương nhiên như ‘cảm thức thông thường’ thực ra là một cấu tạo lịch sử (a historical construction), có vẻ một lý thuyết đặc thù đến với ta một cách tự nhiên đến nỗi mà thậm chí ta còn không xem nó như là một lý thuyết. Với tư cách là một sự phê phán cảm thức thông thường và sự tìm tòi các quan niệm thay thế, lý thuyết bao gồm việc tra hỏi về những tiền đề hay những giả định cơ bản nhất của nghiên cứu văn học, đảo lộn mọi thứ đã từng được xem là đương nhiên: nghĩa là gì? Tác giả là gì? Đọc là gì? Cái “tôi”, chủ thể viết, đọc, hay hoạt động là gì? Những văn bản liên quan như thế nào đến hoàn cảnh trong đó nó được tạo ra?

Đâu là ví dụ minh họa cho cái gì đó gọi là lý thuyết? Thay vì nói về lý thuyết chung chung, giờ ta hãy bước ngay vào một vài trước tác khó đọc qua hai lý thuyết gia nổi tiếng nhất để xem ta có thể rút ra được gì từ đó. Tôi đề xuất hai trường hợp liên quan nhưng tương phản nhau, gồm các phê phán những ý tưởng của cảm thức thông thường về “sex”, “viết” và “kinh nghiệm”.

 

Jonathan Culler, Literary Theory: A Very Short Introduction, Oxford University, 1997.

Read Full Post »