Feeds:
Bài viết
Bình luận

Archive for Tháng Mười, 2016

Những câu hỏi trên tưởng chừng đơn giản nhưng thật ra rất phức tạp. Chẳng hạn ở câu hỏi đầu tiên, ta bắt gặp một khái niệm khó: “nhu cầu đọc”. Vì sao ta có nhu cầu đọc một tác phẩm thay vì xem một cuốn phim hay một bức tranh? Nhu cầu đọc ở mỗi người có khác nhau hay không? Tuổi trẻ, tuổi già, nam, nữ, người chán nản, người lạc quan, người đang yêu… có điểm chung nào đó thôi thúc họ đọc văn học hay nhu cầu của mỗi người là khác nhau? Những câu hỏi như thế không chỉ phức tạp mà nó còn đưa ta vào thế khó, như Hans Robert Jauss đã cảnh báo, nó đưa ta vào cái bẫy của chủ nghĩa tâm lí: muôn người đọc là muôn sự đọc, và ý nghĩa của tác phẩm mang tính cá nhân và chủ quan tùy thuộc vào tính ngẫu nhiên của từng trường hợp đọc.

Vô vàn câu trả lời có nghĩa là không có câu trả lời nào cả.

Nghiên cứu tiếp nhận, ở một góc độ nào đó, thiết lập nên lĩnh vực của mình bằng cách nỗ lực thoát ra khỏi tính chất phức tạp và thách thức của những câu hỏi kiểu ấy. Các nhà nghiên cứu trước sau đều cố gắng đi tìm những điểm tựa, những điểm neo đậu cho con thuyền lí thuyết lênh đênh bềnh bồng trên biển cả của những sự tiếp nhận cá biệt. Và tất nhiên, họ cố gắng đi tìm những điểm tựa trên cái khung của các quan hệ văn học, vốn đã từng được Abrams gợi ra, chỉ có điều khác đi một chút mà thôi:

Tác phẩm – người đọc

Ngữ cảnh

Nhưng ta hãy khoan tìm hiểu về những gì diễn ra trong cái khung đơn giản và gọn ghẽ này. Giờ thì ta tưởng tượng tiếp câu truyện đang kể ở đoạn mở đầu. Nhưng thay vì tiếp tục, ta lùi về những phần trước hơn nữa.

Nữ tác giả trẻ tuổi quyết định tập hợp những tác phẩm của mình để in thành một tập truyện ngắn. Chị đưa xấp bản thảo cho nhà xuất bản. Không lâu sau đó người biên tập gởi email cho chị với thông tin rằng những truyện này có thể in được, nhưng số lượng còn ít, đề nghị chị tuyển thêm một số tác phẩm chị vừa viết. Người biên tập cũng đề nghị chị chọn một nhan đề. Chị chọn nhan đề từ một truyện ngắn mà chị yêu thích, nhưng người biên tập cho rằng nhan đề đó không hợp, và đề nghị chị chọn nhan đề “Mát mát lạnh lạnh”. Chị ngẫm nghĩ đôi chút và đồng ý. Thời gian ngắn sau người biên tập thông báo với chị đã có ảnh bìa cho tập truyện. Đó là một bức ảnh đẹp. Gợi đến hình ảnh cô gái đang thư thái thả mình trong một lẵng hoa rất đẹp. Và quyển sách ra đời với hình dạng như ta thấy.

Câu hỏi gợi lên là, vì sao nhà xuất bản chấp nhận in cuốn tuyển tập ấy? Vì sao họ lại trao đổi với tác giả để đặt tên nhan đề quyển sách như thế? Vì sao ảnh bìa sách lại là một hình ảnh gợi nên rất ít những nội dung của các tác phẩm khác, dù nó rất đẹp? Những điều ấy có chi phối đến sự tiếp nhận không?

Những câu hỏi trên gợi ra một vấn đề, mà ta sẽ làm rõ hơn ở phía sau: sản xuất và tiêu dùng tác phẩm. Điều này có nghĩa là sự tiếp nhận văn học thực chất là một vấn đề phức tạp, không chỉ liên quan đến một tác phẩm và một người đọc, nó còn bắt rễ sâu xa hơn vào những lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Hay nói một cách khái quát, sự tiếp nhận được cấu thành trong ngữ cảnh xã hội, qua những trung gian của điều kiện vật chất xã hội, cái mà Tonny Bennett gọi là những “tác nhân thông diễn”.

Như vậy, ở cái khung đơn giản trên, có một bình diện mà trên đó diễn ra mối quan hệ giữa văn bản và người đọc, hơn nữa, nó còn tạo ra hay thiết lập các điểm nút trung gian, mà một khái niệm đã cũ trong triết học do Hegel đặt ra là “sự trung giới”, mô tả rất rõ chức năng của các điểm nút này. Và từ các điểm nút này, các quan hệ đọc xuất hiện, người đọc xuất hiện, văn bản được đọc xuất hiện, và theo đó, sự tiếp nhận xuất hiện.

Vậy, mọi câu chuyện đọc, thực chất là sẽ được kể trên bình diện này, và theo đó, mọi sự miêu tả hiện tượng tiếp nhận, phải bắt đầu từ đây. Đó là bình diện ngữ cảnh. Nó là sự khởi đầu của mọi sự khởi đầu.

Advertisements

Read Full Post »