Feeds:
Bài viết
Bình luận

Archive for Tháng Ba 23rd, 2011

“CÕI NGƯỜI TA” LÀ GÌ?


(Làm sao Nguyễn Du có thể viết được một câu Kiều?)

Trăm năm trong cõi người ta,

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

(Truyện Kiều)

 

Ta có lần nói sở dĩ Nguyễn Du có thể viết dòng mở đầu Truyện Kiều trứ danh (Trăm năm trong cõi người ta….), vì, theo Kant, Nguyễn Du trước tiên có hai mô thức (Form) thuần túy: không gian và thời gian. Đó là cái mà Kant gọi là cảm năng của con người (xem phần trước).

 

Có mô thức không gian, Nguyễn Du mới có thể hình dung được “cõi” và những điều có thể có trong cõi ấy, ở đây là cõi người ta. Có mô thức thời gian, Nguyễn Du mới có thể cảm giác được độ dài ngắn của chữ trăm năm. Và ta cũng có hai mô thức ấy để hiểu Nguyễn Du muốn nói gì trong dòng thơ mở đầu này.

Nhưng vấn đề đặt ra tiếp theo là làm sao Nguyễn Du có thể hình dung được cái cõi ấy có đặc điểm gì; nghĩa là làm sao Nguyễn Du có thể viết được dòng tiếp theo:

 

[trong cõi người ta ấy]

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau

 

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau, nghĩa là “tài mệnh tương đố”, chỉ là đặc trưng riêng của cõi người ta. Cõi vật và cõi trời thì không thế (cõi vật thì không có tài, cõi trời thì không đặt ra vấn đề mệnh yểu!).

 

Nhưng trước mắt ta cũng như trước mắt Nguyễn Du, thế giới này hiện lên hết sức đa tạp: dưới chân là cây cỏ và…. lỗ tử thần, trên đầu là chim muông và…khí thải; nghĩa là hiện ra trong hai cái mô thức không gian và thời gian ấy đủ thứ những hỗn tạp. Làm sao Nguyễn Du có thể phân biệt cõi vật, cõi trời, cõi người ta?

Phân biệt nó nghĩa là một sự nhận thức bước đầu về nó; nói theo cách của Kant, là ta phải tổng hợp những cái đa tạp để có một hình dung thống nhất về nó. Nghĩa là tổng hợp thế giới hỗn mang vào trong một khái niệm, để có thể biết nó thực sự là gì. Đó là điều Kant muốn nói trong những dòng sau đây:

“Không gian và Thời gian chứa đựng cái đa tạp của trực quan tiên nghiệm, nhưng lại thuộc về các điều kiện của tính thụ nhận của tâm thức chúng ta, chỉ nhờ có tâm thức mới có thể tiếp nhận được các biểu tượng về những đối tượng,và những điều kiện này, do đó, bao giờ cũng phải kích động đến khái niệm về đối tượng. Trong khi đó, chỉ riêng tính tự khởi của tư duy chúng ta là đòi hỏi rằng cái đa tạp này trước hết phải được trải nghiệm, tiếp thu và nối kết lại bằng một cách nào đó, để từ đó tạo ra một nhận thức. Hành vi này tôi gọi là sự tổng hợp.” (Phê phán lý tính thuần túy, B102, Bùi Văn Nam Sơn dịch).

 

Hai dòng thơ trên, là hai phán đoán: 1/ Thế giới này có nhiều cõi, trong đó có một cõi người ta. 2/ [Và trong cõi người ta ấy] chữ tài và chữ mệnh ghét nhau.

Ta thử tìm hiểu xem, theo Kant, thì làm sao Nguyễn Du có thể có được hai phán đoán như vậy.

 

1/ Thế giới này có nhiều cõi, trong đó có một cõi người ta:

Trước hết, để nói được câu này, Nguyễn Du phải phân biệt cõi người ta với các cõi khác, như cõi vật và cõi trời; nghĩa là Nguyễn Du phải có một hình dung có sẵn về nhiều cõi, để trong số nhiều cõi ấy, Nguyễn Du tách ra một cõi, đó là cõi người ta. Theo Kant, vì vậy, để có được khái niệm “cõi người ta” Nguyễn Du phải có một khái niệm thuần túy là phạm trù đa thể.

 

Nhưng làm sao Nguyễn Du có thể tách nó ra thành một cõi được, trong cái thế giới hỗn mang đa thể ấy? Kant trả lời: “cái đa tạp này trước hết phải được trải nghiệm, tiếp thu và nối kết lại bằng một cách nào đó, để từ đó tạo ra một nhận thức” (đã dẫn trên).

 

Thay vì “kính nhi viễn chi” trước câu nói phức tạp này, ta hãy bình tâm lại để hình dung những điều Kant nói.

Qủa thật, trong cuộc sống mỗi con người, ai ai cũng đã từng trải nghiệm sự khác nhau giữa thế giới sự vật, thế giới con người. Nếu như thế giới cõi trên ta chỉ có thể phỏng đoán mà thôi, thì thế giới sự vật và thế giới con người khác nhau biết chừng nào, dù chúng đan xen nhau.

 

Giữa không gian đô thị là một công viên, giữa công viên là một cái hồ nước, trong hồ nước là những con cá nhỏ bé đang bơi giữa tán rong rêu. Chúng thật hồn nhiên, không phức tạp, không dối trá. Cá chỉ là cá thôi, còn con người có thể là ác thú đội lốt. Nhìn thấy những con cá nhỏ bé, ta thấy lòng mình thanh thản; nhìn thấy con người, ta thấy chán ngán làm sao. Cõi vật và cõi người khác nhau biết chừng nào.Và để có thể phân biệt được chúng, Nguyễn Du đã phải “trải qua một cuộc bể dâu”, đã biết bao phen “đau đớn lòng” vì “những điều trông thấy”.

 

Nói cách khác, cái “cõi người ta” ấy, đã được Nguyễn Du “trải nghiệm, tiếp thu và nối kết lại bằng một cách nào đó, để từ đó tạo ra một nhận thức” (đã dẫn trên). Nhưng cái gì đưa sự tổng hợp ấy vào trong khái niệm “cõi người ta”? Theo Kant, việc đưa tổng hợp đó vào trong khái niệm “cõi người ta” là do giác tính thực hiện.

 

Vậy, đến đây, để có thể viết dòng thơ đầu của Truyện Kiều trứ danh, Nguyễn Du không chỉ phải có cảm năng về không gian và thời gian, mà còn phải có các khái niệm thuần túy để cho giác tính tổng hợp giữa những hỗn tạp ấy, một nơi chốn riêng, đó là “cõi người ta”.

 

Nhưng làm sao Nguyễn Du có thể phán đoán được rằng, [trong cõi người ta ấy] tài mệnh tương đố? Xin hạ hồi phân giải.

Advertisements

Read Full Post »