Feeds:
Bài viết
Bình luận

Archive for Tháng Ba 21st, 2011

KANT (1724 – 1804): LÀM SAO NGUYỄN DU CÓ THỂ VIẾT ĐƯỢC MỘT CÂU KIỀU?

“Cái gì nối kết toàn thể vũ trụ ở bên trong nó?”

(Faust, Goethe, câu 343)

Làm sao Nguyễn Du viết được một câu Kiều: một câu hỏi thực là… ngớ ngẩn. Nhưng đó lại là câu hỏi làm băn khoăn các triết gia xưa nay. Làm sao Nguyễn Du có thể viết được câu đầu của Truyện Kiều trứ danh? Ta thử xem, nếu là Kant, thì ông trả lời thế nào?

“Trăm năm trong cõi người ta,

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”

Để biết được làm sao Nguyễn Du viết được câu kiều này, ít nhất, cũng phải trả lời được hai câu hỏi sau:

–         Làm sao Nguyễn Du có thể biết được “trăm năm” là trăm năm, khác với một năm hoặc hai năm; hay “cõi người ta” thì khác với cõi cây cỏ hoặc… cõi trời?

–         Làm sao Nguyễn Du có thể nhận xét được “chữ tài”, “chữ mệnh” có một đặc điểm là chúng “ghét nhau”?

Nếu được hỏi, thì Kant sẽ trả lời hai câu hỏi này như sau:

Trăm năm và một năm, hai năm là một cảm giác về độ dài ngắn của thời gian, về số lượng nối tiếp nhau của những khoảnh khắc; nhưng làm sao ta có thể có được cảm giác này?

Theo Kant,

là vì trong ta có sẵn một hình dung về thời gian, để có thể có một biểu tượng trăm khác với biểu tượng một, hai. Số trăm, nhiều hơn, và vì vậy, khác với số một, hai là vì ta có thể đếm được chúng trong một hình dung sẵn về thời gian. Trong hình dung ấy, tuần tự đếm của “trăm” dài lâu hơn tuần tự đếm của một, hai… và vì vậy, biểu tượng “trăm” thì cho ta cảm giác dài hơn biểu tượng một và hai.

Hay nói khác hơn, sở dĩ Nguyễn Du dùng chữ “trăm năm” để nói đến cả cuộc đời một con người, theo nghĩa là một quãng thời gian dài [và nhiều đau khổ!], là vì ông có sẵn một hình dung về thời gian, hình dung có sẵn ấy cho phép Nguyễn Du có biểu tượng về “trăm”. Và sở dĩ ta có thể hiểu Nguyễn Du nói ý như thế là vì trong ta cũng có một hình dung sẵn về thời gian để có thể hình dung về một biểu tượng trăm trong thời gian ấy.

Tương tự như vậy, dù cõi trời, cõi vật hay cõi người thì cũng đều là… cõi. Nghĩa là trong một không gian. Nếu Nguyễn Du không có sẵn một hình dung về không gian, thì ông không thể có những biểu tượng về cõi trời, cõi người, cõi vật…

Hai cái hình dung có sẵn (không gian và thời gian) ấy, Kant gọi là hai mô thức thuần túy: không gian và thời gian. Hai cái mà ai ai cũng có, Nguyễn Du cũng có và ông biết rằng ta cũng có…

Hai cái mô thức thuần túy này có ở trong ta và có trước tất cả mọi nhận thức của ta, mọi hình dung của ta về biểu tượng nào đó. Hay nói gọn, mọi cái gì hình dung được, thì chỉ có thể hình dung được trong không gian và thời gian. Còn vì sao mà có nó, hay vì sao mà có hai mà không phải ba mô thức ấy, thì ông không bàn; vì ông chỉ căn cứ vào các “câu nói” (phán đoán) mà ta có thể nói được để tìm hiểu xem vì sao ta có thể nói được các câu ấy mà thôi.

Chính trong hai hình dung có sẵn (mô thức thuần túy) ấy, thì mới có ‘cái vụ’ chữ tài ghét chữ mệnh.

Chữ tài ghét chữ mệnh, hay nói cách khác, người tài thì mệnh yểu, tất cả chỉ có thể diễn ra trong một cái cõi nào đó, mà ở đây là cõi người. Mà sở dĩ Nguyễn Du có thể hình dung được hai chữ: tài, mệnh, thì chỉ có thể hình dung được trong một trật tự thời gian mà thôi, ông không thể hình dung cùng một lúc cả hai chữ ấy!

Nhưng làm sao Nguyễn Du có thể nói được chữ tài chữ mệnh có đặc điểm chung là chúng ghét nhau?

Câu hỏi này cực kỳ hóc búa, đợi mình đọc kỹ lại cuốn Phê phán lý tính thuần túy cái đã! Nhức đầu quá rùi!

Advertisements

Read Full Post »