Feeds:
Bài viết
Bình luận

Archive for Tháng Ba 13th, 2011

LÀ là gì?


 

Các triết gia nổi tiếng là người hay cắc cớ. Có lần ông Dương Ngọc Dũng kể một chuyện không biết là có thực hay không, đại ý như vầy: Có một triết gia nọ bỏ hằng tháng trời để suy nghĩ xem cái hộp thư thực sự là cái gì, sau đó ông ta bế tắc vì không biết nó thực sự là cái gì.

Thời nay cũng có một ông rất là cắc cớ như vậy, đó là ông Heidegger, trong cuốn Sein und Zeit (muốn dịch là gì cũng được!), ông đặt câu hỏi: LÀ là gì? Ta thử xem câu hỏi này có gì lạ.

Câu nói “Tôi là giáo viên” là một câu nói thông thường và dễ hiểu. Những chữ như: tôi, giáo viên, trong ngữ cảnh, có thể hiểu nghĩa của nó. Nhưng có một chữ trong những chữ ấy luôn thoát ra ngoài sự hiểu biết của ta, đó là chữ: LÀ.

LÀ trong câu trên có nghĩa là gì, nó có nghĩa hay không? Nếu không có nó có được không? Nó có phải là một quy định trong kích thước thời gian hay không?

Nhưng do đâu mà có câu hỏi này?

LÀ (Being, Sein) là Tồn tại. Đây LÀ cái bàn, kia LÀ cái ghế, tôi LÀ giáo viên, anh LÀ doanh nhân, chúng ta LÀ người… Tất cả mọi thứ đều là LÀ, đều cùng Tồn tại. Nhưng tại sao phải Tồn tại? Phải LÀ, LÀ, LÀ….?

Đây là câu hỏi đầu tiên của các triết gia: các triết gia thấy xung quanh mình, có sự vật này, có sự vật kia, nghĩa là có sự tồn tại của sự vật. Các triết gia đặt câu hỏi: tại sao lại là “có” mà không phải là “không”? Tại sao phải Tồn tại mà không phải là không Tồn tại?

Câu hỏi về chữ LÀ không phải là câu hỏi về bản thể học: LÀ là cái gì?. Vì ngay bản thân câu hỏi này, đã có sự lẫn lộn giữa Tồn tại và cái tồn tại. Chữ LÀ không phải là một cái gì. Nó là Tồn tại của các cái tồn tại. Nên câu hỏi về nó phải là câu hỏi hữu thể học.

Lịch sử triết học đã đặt câu hỏi ấy, và tìm câu trả lời nơi bản thân cái tồn tại. Tồn tại là lửa, nước, vật chất,  nguyên tử, Thượng Đế… Những câu trả lời như vậy không hợp lý. Nó lẫn lộn giữa Tồn tại và cái tồn tại. Vì nó quy cho Tồn tại những đặc điểm như thể nó là cái tồn tại.

Cần phải đặt lại câu hỏi này.

1. Vì sao phải đặt lại câu hỏi: LÀ là gì?

“Rõ ràng rằng các bạn từ lâu nay biết rất rành khi các bạn nói chữ LÀ. Chúng tôi thường dùng chữ đó, bây giờ tôi bắt đầu thấy lúng túng” [Sophist 244a]

LÀ có nghĩa là Tồn tại. Tôi LÀ, nghĩa là tôi Tồn tại. Nhưng bản thân Tồn tại không phải là một cái tồn tại cụ thể nào, như cái bàn, cái ghế, mà Tồn tại là sự tồn tại nói chung.

Nhưng ta muốn nói gì khi ta dùng chữ LÀ? Chữ LÀ quá quen thuộc, quá đương nhiên, nên quá ít thông tin. Ta không chút băn khoăn khi chạm đến chữ LÀ. Theo Heidegger, chính do đó càng phải đánh thức dậy, để giật mình về chữ “là”: có nghĩa là gì?

Nhưng làm sao ta có thể đặt câu hỏi về chữ LÀ một cách có nghĩa?

Trong lịch sử triết học, đã có ba tiền giả định (định kiến) về chữ LÀ:

1/ nó là khái niệm tổng quát nhất trong mọi khái niệm,

Sở dĩ chữ LÀ tổng quát nhất, vì nó bao hàm mọi cái tồn tại trên thế gian này. Có cái gì trên đời này mà không LÀ? Chữ là vượt ra khỏi mọi sự phân loại, nó siêu việt và lạ lùng, vượt ra khỏi khả năng khái quát hóa. Nó không thuộc loài người, cũng không thuộc loài vật, không thể xếp nó vào một sự phân loại nào cả. Nó là một khái niệm có tính quy định vượt ra khỏi sự phân loại, vì nó là khái niệm làm điều kiện khả thể cho tất cả những cái khác.

2/  nó là khái niệm không thể định nghĩa được,

Vì nó là khái niệm tổng quát nhất, nên ta không thể định nghĩa nó được. Theo Aristoteles, ‘định nghĩa là đưa ra một loài gần sát nhất, và đưa ra chỗ dị biệt đặc thù của nó’ (definito fit per genus proximum et differentiam specficam). Ví dụ như ‘Con người là động vật + đặc điểm đặc thù (có lí tính).

Nhưng chữ LÀ không có loài, nên không thể định nghĩa được. Vì chữ LÀ không là một cái tồn tại (Beng: Tồn tại # being: cái tồn tại).

3/ nó là khái niệm đương nhiên/ tất yếu.

Nên việc đặt câu hỏi về nó là vô nghĩa. Hegel viết: “Sở dĩ cái quen thuộc gọi là quen thuộc vì nó quen thuộc nên nó không được nhận thức”.

Vì vậy, làm sao phải đặt câu hỏi về nó cho có nghĩa?

2. Đặt câu hỏi như thế nào?

Nếu ta đặt câu hỏi không hợp lý, câu trả lời sẽ sai lạc. Nhưng thế nào là câu hợp lý, đâu là cấu trúc hình thức hợp lý của câu hỏi?

Một câu hỏi có ba yếu tố:

1/ cái được hỏi (das Gefragte): ví dụ ‘Cô tên gì?’. Cái được hỏi là tên, ta hỏi về cái tên. Hay là nội dung câu hỏi.

2/ điều được tìm ra khi hỏi (das Erfragte): ví dụ, trả lời ‘tên Hồng’. là mục đích của câu hỏi, nhắm đến một cái tên cụ thể.

3/ nơi hỏi (das Befragte): ví dụ, hỏi chính cô gái đó. Đây mới là nơi có câu trả lời. Là cái trường nơi đó câu hỏi được trả lời. Yếu tố này rất quan trọng. Vì nếu ta không biết mình đặt câu hỏi cho ai, thì ta khó thậm chí không có câu trả lời hợp lý.

Nếu không có sự khác nhau giữa nội dung và mục đích của câu hỏi thì cũng không có câu hỏi. Mặt khác, hỏi có nghĩa là đi tìm, ta sẽ không tìm ra gì cả nếu ta không biết điều ta muốn tìm. Không có câu hỏi nếu không có điều muốn hỏi.

Trong ngôn ngữ thông thường, câu hỏi thường đối lập với câu trả lời, như thể chúng tách rời. Nhưng điều được tìm thấy trong câu trả lời luôn nằm sẵn trong câu hỏi. Nó thuộc về bản thân câu hỏi. một câu hỏi nếu không thể trả lời, mục đích không nằm trong lòng nó, thì câu trả lời cho nó sẽ không đúng đắn. Câu hỏi chỉ có nghĩa khi mục đích nhằm vào là có thật, nghĩa là có thể trả lời được. Vì nếu không, người hỏi sẽ nhận lại một câu hỏi khác: anh muốn hỏi cái gì?

Câu hỏi và câu trả lời có quan hệ mật thiết với nhau.

3/ Câu hỏi về tồn tại: LÀ là gì?

Điều được hỏi: Tồn tại (LÀ).

Mục đích hỏi: nghĩa của LÀ.

Nơi hỏi: con người.

Nhật ký học triết: 08/ 10/ 2009

(còn tiếp)

Advertisements

Read Full Post »